تبریک به همکاران

     خیلی وقت است به طور شفاهی خبر یافتیم گروه تاریخ ناحیه ۴ رتبه اول استان را یافته است.منتظر ماندیم تا ابلاغ و تشویق آن به دستمان برسد آنگاه پرچم شادی بیفرازیم  که بالاخره ناچار شدیم بدون دریافت تشویقی ها و آداب معمول  این خبر را به همکاران اطلاع دهیم . آرزو داریم با همکاری همکاران کوشای خود در این گروه بتوانیم  این ژیروزی و کسب موفقیت را در سال جاری نیز حفظ کنیم.

پدرم بیهقی می خواند

من بوف کور و دشنه در دیس

پسرم هری پاتر

پدرم  متحیر قاضی بست بود

من زخمهای عمیق ام را فوت می کردم

پسرم منتظر    ...

کی خانه خالی می شود؟

       پس از آن خرداد مشوش  چیزی جز سفر نبود تا اندوه دنیا  کم کرده و غم دل بزداید . قطعه ی بالا را که رحیم فروغی  به من داده بود  چون مطلعی خوش در سراسر سفر ورد زبانم بود. به راستی این شعر حکایت و درد دل ماست که بر زبان شهرام پوررستم جاری گشته ، شاعر روند جامعه ی ما را به خوبی تصویر کرده  و به راحتی گسست نسل ها را  یاد آور می شود. سفر ما با این حکایت به سوی قزوین آغاز شد . در این نامه  گزارشی از قزوین، الموت، تخت سلیمان ، غار کرفتو و سردشت به خوانندگان ویستاباد پیشکش می کنم .

باغ شهر قزوین

    قزوین باغ شهری بود. ناصر خسرو هم هزار سال پیش گفته است :"... به قزوین رسیدم  باغستان بسیار داشت بی دیوار و خار و هیچ چیز که مانع شود در راه نبود قزوین را شهری نیکو دیدم  باروی حصین بر آن نهاده بازار ها خوب الا آن که آب در وی اندک بود و در کاریز به زیر زمین . رییس آن مردی علوی بود و از همه ی صناع ها که در آن شهر بود کفشگر بیشتر بود..."  از آن باغستانهای رویایی اکنون باغهای قزوین در جنوب وجنوب غرب همچنان آباد وخرم است.در شمال کاملا محو شده ودر شرق وغرب در حال تخریب.  اگر چه مدتی قزوین پایتخت صفویان بود اما  هرگز چون اصفهان مشهور  نشد و آثار قابل ملاحظه در آن ساخته نشد.  در دوره های بعد از صفوی هم اهمیت تهران و تبریز همواره قزوین را تحت شعاع خود قرار داده و آن چنانکه انتظار می رفت نامی در نکرد.  امروز اما قزوین به مدد چاههای عمیق و آبهایی که از البرز به آنجا منتقل شده ، قطب قابل ملاحظه ای برای کشاورزی است.  شهرکهای صنعتی  و گذر راه تبریز و راه آهن و نزدیکی به تهران صنعت آنجا را هم رشد داده است.  همان سالهای انقلاب بود که موش و گربه ی عبید زاکانی را چندین بار خوانده بودم  و سالها بعد از عارف احساس وطن  را شنیده بودم . نمی دانم چرا هر وقت از قزوین گذشته ام به یاد شادروان دهخدا  افتاده ام که چه درد عشقی را کشید و زهر هجری چشید.  از این شهر بزرگان علمی ، سیاسی و رزمندگانی بزرگ برخاسته اند که نامشان جاودانه است.

    محوطه ی تاریخی قزوین تقریبا در مرکز شهر واقع شده و کاملا محدود و مشخص است . مجموعه ی بازار و تیمچه های متعلق به آن جذاب بود اما افسوس که بیشتر سرا ها و تیمچه ها به انباری بازاریان بدل شده و با بی توجهی  مواجه شده اند . بنای زیبا و هماهنگ مسجد جامع با اتاقهای اطراف حیاط  و دو سردر قرینه،  زیبا ترین بخش از بناها بود که شما هم اگر  به داخل مجموعه بروید و دو سوله ی ناقواره در دوسوی حیاط آن را ببینید چون من شگفت زده خواهید شد. رونقی  در احیای قسمت تاریخی ندیدیم . فقط بخشی از کاروانسرای  داخل شهردر حال بازسازی بود و ساختمانهای ارگ حکومتی صفویان از نیروی انتظامی پس گرفته و مقفل بود.  عمارت چهل ستون قزوین که از بناهای صفوی ست ساختمان کوچکی ست که قاجارها اضافاتی بر آن داشته اند و کمی آن سوتر بنای گور حمداله مستوفی  قرار داشت. آثار قزوین بیش از آنچه میدانیم ارزش دارند که در نتیجه ی معرفی نشدن آنهاست واین وظیفه ی ما را سنگین می کند. هنوز خط زیبا و معرق بر کاشی علی رضا عباسی، بر سر در زیبا و مقرنس شده ی عمارت شهربانی قدیم، چشم رهروان خیابان سپه را نوازش می کند. این سردر ازدوران صفوی ست که به مجموعه ی کاخها باز می شده و صورتی زیبا دارد. در بازار قزوین گردشی کردیم هر چند به اندازه ی زنجان چاقو فراوان نبود!  اماعتیقه فروشی که از تحفه های خود با راه و بیراه تعریف می کرد فرصت خوبی  به ما داد تا لهجه ی قزوینی قدیم را  دریابیم و اشتباه خویش را در لهجه ی مردمش رفع کنیم .

رودبار الموت

    دشت قزوین در انتهای قسمت بیابانی ایران و تقریبا در اتصال دو رشته کوه مرکزی و البرز واقع شده است از این رو شهر در دامنه ی جنوبی البرز واقع شده و حدود 1۱0 کیلومتر با قلعه ی الموت (حسن صباح)  در دل کوهستان البرز  فاصله دارد . خیلی زود  البته با جاده ای پر پیچ و پله مانند، به خط الراس  کوه رسیدیم  اینجا مرز حوزه ی آبریز مرکزی و مازندران است. چشم انداز حیرت انگیزی داشت . کوههای البرز و دره های عمیق و بی قاعده ی آن  پیدا بود و از دور سواد سیاه دشت که اکنون  رجایی شهر خوانده می شود پیدا بود. جنس این کوهها رسوبی و هر از گاهی آثار رانش زمین پیدا بود . در راه برگشت از قلعه به دریاچه ی زیبای اوان هم سر زدیم که رانش زمین آن را ایجاد کرده و اکنون چون تصویر نقاشی شده ای خیال انگیز بود. از آن بالا آثار خزش زمین هم در عوارض و پدیده ها نمایان بود.

 دره ی شاهرود شگفت انگیز است در قسمتهای پایین تر محصولات گرمسیری کشت می شد و هر چند ارتفاع بالاتر می شد نوع محصول هم سردسیری می شد.پیچاپیچ فراوانی گذراندیم تا به  روستای گازرخان رسیدیم. چشم اندازهای بی مانندی  در راه دیدیم. نقاش طبیعت عجب سحری به پا کرده بود. بعضی چشمه های نمک هم  در این بوم نقاشی شده خود نمایی می کرد که ظاهرا از باقیمانده های عملیات تشکیل چینه های فلات ایران از زیر اقیانوسها بوده و من قبلا نمونه ی آن را در حوالی کهرنگ دیده بودم. حالا به  ارتفاع بالا رسیده بودیم محصولات آن سردسیری  بود . شنیدم یکی از بهترین انواع گیلاس ایران در این روستا عمل می آید که ظاهرا فقط میوه فروشی های  سر کوچه ی بزرگان! آن را می فروشند. روستای گازرخان خانه ی معلم آبرومندی داشت. مختصر استراحتی کرده و عازم قلعه شدیم.

   قلعه ی الموت

    در ارتفاع بیش از دو هزار متری  بر روی صخره ای عظیم از کنگلومرا(صخره ای رسوبی  که سیمان طبیعی نامیده می شود) آثار قلعه ای  از دور پیدا بود. با گذر از پله های زیاد به روی صخره و آن قلعه ی جادویی رسیدیم. فریدون 525 پله شمرده بود.چهار طرف این صخره را پرتگاههای عظیمی تشکیل می دهد و فقط از  سوی شمال شرقی راههای عبوری بوده که آن هم  بسته بودند. این قلعه از دوران پیش از اسلام بوده و حسن صباح در شرایطی که ایران با تبلیغات و اقدامات خواجه نظام الملک شافعی مذهب بود،  به تبلیغ شیعه ی اسماعیلی می پرداخت وچون تحت پیگرد قرار گرفت با تصرف این قلعه  یاران و هوادارانی جان برکف  و بی باک را گرد خود فراهم آورده و عرصه را بر سلجوقیان تنگ نمود  معروف است حسن صباح در طول اقامت سی و چند ساله ی خود از قلعه خارج نشد  و خواجه نظام ودو پسرش را با فرستادن یاران خود ترور کرد.  قلعه فوق العاده شگفت انگیز است  در آن بالا ظاهرا مشکل آب حل بوده و حتی در جزء آثار خارج شده طویله ی اسب هم هست.مسجد معظمی در آن میان با نقوش آجرکاری سلجوقی  از زیر خاک به در شده بود. گرچه این قلعه نام خود را مدیون حسن صباح است اما راهنمای آثار می گفت در اینجا از همه ی دوره ها تا قاجاریه  آثار موجود است.آقای کاظمی راهنمای کهنه کاری بود که ظاهرا در تمام فصول کاوش با باستانشناسان همراه بوده آنچنان با احساس ودقت یادگرفته های خود را منتقل می نمود که من از خویشتن شرم کردم. او با احترام فراوان از خانم دکتر حمیده ی چوبک سخن می گفت که معرفی قلعه مدیون پشتکار و دانش اوست.  راهنما می گفت تا به حال فقط 35 درصد از قلعه حفاری و شناسایی شده و این برای من اسباب شگفتی بود. بلیت ارزان 200 تومانی هم بیشتر مرا رنجاند آخر این  به کجای آن پروژه ی عظیم می رسید؟ باور کنید دل نمی کندیم اما  میزبان مهربان ما - که بخش بزرگی از اطلاعات این سفر مدیون  دانش جغرافیا و حس میهن دوستی او بود-  برنامه را صورتی تنظیم کرده بود که آفتاب را به قزوین برسانیم تا برنامه ی فردایمان دیر نشود. اما اگر شما رفتید طلوع و غروب آنجا را ببینید. در مسیر رفت و برگشت صحنه های قشنگی از ویلاهای زیبایی را دیدیم که معلوم بود بسیاری از آنها را مهاجران آن مناطق  برای بازنشستگی و فراغت خود ساخته بودند که این صورت نویی از اکوتوریسم روستاهای ایران را نوید می داد.

تخت سلیمان

   حوالی 8 صبح بود که به زنجان رسیدیم. یخ فروشی ها هم چاقو می فروختند ! ما فقط یخ خریدیم واز زنجان به سوی بیجار خارج شدیم مختصری طی کردیم که تابلوی تخت سلیمان 135 کیلومتر را دیدیم این مسیر خیلی خلوت بود مهمترین بخش در این مسیر  دندی بود که به واسطه ی معادن روی و سربش شهرت دارد . رودخانه ی قزل اوزن را رد کردیم دشتهای زیبای طلایی جای گندمهای چیده را نشان می داد . اتفاقا آقای اینانلو -که ترک زبان است- هم می گفت : قزل اوزن به معنی "شناور در طلا " است. از دندی تا حدود 30 کیلومتر دکل های  تله کابین مخصوص حمل مواد معدنی پیدا بود. این صفحات روستاییان علوفه و هیمه را به صورت تل  بیرون از انبار  ذخیره می کنند. به ارتفاعات بالاتر رسیدیم منظر چنان سحر آمیز بود که چندین با  برای عکس گرفتن از زیبایی ها  توقف کردیم. وسط تابستان و این ساعت روز  هوا خنک بود. اینجا محدوده ی شیز بود و با تخت سلیمان فاصله نداشتیم .زیر لب درودی بر شاهان خوش سلیقه ی ساسانی فرستادم که چنین جایی را محل کوچ تابستانه (ییلاق) خود کرده بودند. آخرین پیچ  را ردکردیم و آتشکده ی آذرگشنسب پیدا شد . شما هم بودی با دیدن این مناظر  جو گیر می شدی چه رسد به من که به هر غنچه دلم می ریزد و خاطرات تاریخی هم بر آن اضافه می شود.دورنما را خوب نگاه کردیم وعظمت بنا و کلیات مکان به دستمان آمد .

 درست است که هتل و امکانات حضور از نظر ساختمان رفاهی فراهم نبود اما پارکینگ و سرویس مناسب بود . بخشی از دیوار به سمت جاده بازسازی شده بود . نمای کلی از یک قلعه بر گرد تپه ای حکایت دارد که در داخل آن باقیمانده ی بناها دیده می شود و دریاچه ای کوچک در وسط این تپه چون نگین می درخشد.   بناهای موجود  بیشتر از دوران ساسانی و مغول است  خیلی ها با گردشی عجولانه متوجه عظمت موضوع نمی شوند. البته با حساب موزه  و دیدنی های دیگر باید بیش از2 ساعت وقت داشته باشی تا خوب  ببینی . آثاری در این ناحیه به دست آمده که نشان می دهد این جا از پیش از تاریخ مورد توجه بوده و از زمان آریایی ها  به آن توجه ویژه داشته اند .

    دریاچه مقدس

     اهوراییان بر این باور بودند که نطفه ی زرتشت  برای زاده شدن شوشیانت در این دریاچه است که دختری 15 ساله با شنا در آن مادر سوشیانس خواهد شد. این دریاچه ی بیضی که بیشترین طول آن حدود 120 متر و عرض آن هم از 80 متر کمتر نیست به صورت قیفی ست که هرچه به عمق آن نزدیک می شوی کوچک تر  می شود و کسی به عمق آن دست نیافته است  گفته اند بیش از 120 متر عمق مرکز آن است . هر ثانیه حدود 100 لیتر آب از دریاچه خارج می شود که  راهنمای آن می گفت این آب در عمق 120 متری 47 درجه حرارت دارد و چون به سطح می رسد 21 درجه می شود  هفت خروجی آب بر روی دریاچه است که اکنون فقط دوتای آن آب می دهند . اطراف این دریاچه ی عمیق  و خطرناک دیواره ای رسوبی از آب دریاچه ساخته شده که چون حفاظی طبیعی کار می کند آب دریاچه حاوی املاح گوگرد و آهک است که در آغاز مسیر املاح خود را رسوب گذاری کرده و ساختمان این تپه از آثار آن است  راهنما می گفت ارتفاع تپه دو و نیم متر از دوران ساسانی بیشتر شده اما این آب با گذر از مسافتی کوتاه  با زمینهای کشاورزی دوست شده و استفاده می شود. جویی که این آب را گذر می داده اکنون به صورت دیواری پیچ خورده و رسوبی  پیداست  که قسمت انتهایی آن شکستگی دارد و اهالی محل آن را اژدهایی خوانده اند که به دست سلیمان سرش جا شده. این دریاچه ی مقدس در گذر هزاران سال ضمن به وجود آوردن تپه و جادویی کردن آن چنان در ذهن  ها مقدس شد که  در فیلم تخت سلیمان اهالی اطراف می گویند ما هرساله گوسفند یا نذورات دیگر برای آن می بردیم. گفته اند هدایایی را که می پذیرفت پس نمیداد  از این رو  گزارش فیلم حکایت می کرد که اکثر کسانی که در این دریاچه  شنا کرده و غرق شده اند جنازه شان هرگز به دست نیامده  و این درحالی ست که هیچ جانداری در این دریاچه نیست.

آتشکده ی آذر گشنسب

   اینجا آذر خوش هم نامیده شده(کریستن سن ص190) شاهان ساسانی براین آتشکده نذرها میکرده اندو در آغاز شاهی خود پیاده با این آتشکده رفته نذر خود ادا و تاجگذاری می کردند. از این رو آنجا را گنجک(گنزک) هم خوانده اند  زیرا گنجهای فراوان در آنجا ذخیره می شد  تخت تاقدیس و گنجهای رویایی دیگر در آن بود تا آن که هراکلیوس در 624 بر آن تاخت و غارت کرد(کریستن سن  ص 488) و باقیمانده ی آن را تازیان بردند.  آثار مختصری از بنای آتشکده ی چارتاقی  از زیر خاک به در آورده اند و پیرامون آن کاخها و بناهای خدماتی بزرگی برپاکرده بودند که بخشی ازپایه ی ستون  تالار ها و دهلیز ها  برپاست. بر گرداگرد این مکان دژی استوار با 36 برج بود و آن دور تر در ارتفاع 3200 متری کوه معروف به بلقیس، آثار دژی نظامی باقی ست که نشان می دهد  امنیت این مکان چه اندازه مهم بوده است.  با یورش تازیان  ساکنان محلی از سر هوشمندی  برای حفظ این باقیمانده کوشیدند تا رنگ اسلامی  به این بنا ها بدهند  و این تپه را تخت سلیمان و کوه نگهبانی را کوه بلقیس و کوه مخروطی شکل توخالی در سه کیلومتر آن سو تر را زندان سلیمان بخوانند تا با داستانهای دین های ابراهیمی همخوان شده و بیش از این آسیب نبیند. سلاطین مغول نیز از عهد اباقاخان و غازان خان  به این ناحیه توجه کردند تا حس ییلاق خواهی و دوستی چمنزار و شکارگاه خود را بر آورند اما با فروپاشی آنان  این بارگاه  با دیگر  به افسانه های شبانه راه یافت  تا آنکه در دهه 60 میلادی باستان شناسان آلمانی  با کمک کارگران محلی دریچه ای به عظمت آن گشودند. آقای عزیز عاشقی که خود از نگهبانان نخستین محلی و همراهان گروه آلمانی بود و آلمانی  نیک می داند، در فیلم تخت سلیمان  با آثاری از عرب ستیزی که در  کلامش پیداست چنان با احساس از این شناسنامه ی اجدادی صحبت می کند  که موی بر تن آدمی راست می شود .او سواد ندارد  اما سالها و حوادث و فلسفه ها  را خیلی دقیق و مرتب  بیان می کند و به این ترتیب  دقت بیگانگان را در باره ی آثار ایرانی بر ما گوشزد می کند.

زندان سلیمان

   کوهی به ارتفاع بیش از 100 متر از  نواحی مجاور  در کنار جاده تکاب و فاصله ی 3 کیلومتری غرب آتشکده است . این کوه شگفت انگیز کاملا توخالی ست  یعنی وقتی به قله ی آن می رسی گودالی به عمق 80 متر و شعاع حدود 60 متر   به شکلی وحشت انگیز پیداست و بوی آزاردهنده ی گوگرد در دهانه  مشام شما را می آزارد. بخشی از فیلم اینجا را دریچه ی دوزخ می خواند. عزیز عاشقی از قول پدرانش نقل می کرد که گفته اند سلیمان در اینجا دیوان را در بند می کرد و آب گرمی که از چشمه ی  کمی آن سوتر می آید ادرار همان دیوان است.  از بالای کوه زندان کوه خرمن  که چون خرمنگاهی از آذوقه ی حیوانات سبز و شاد بود جلوه ی بهتری داشت.

 در را ه تکاب

   از تخت سلیمان تا تکاب 45 کیلومتر است و همان مناظر زیبا و گردش عشایر و روستاها ی کوچک و گندمزار های قشنگ دیدگان شما را نوازش می کنند. تکاب اما شهری عجیب تر است. مردمش مهربان و مودب  و دارای روح ایرانی هستند.البته گوش آن شیطانهای تند رو و تفرقه افکن کر باشد ولی بدانید ترکیب کردان شافعی و ترکان شیعه و زندگی مسالمت آمیز انان شوق برانگیز است . یکی از مغازه داران می گفت مواصلت این گروهها اکنون در تکاب فراوان است . به راهنمایی تکابیان  برای رسیدن به سقز  راه میان بر  انتخاب کردیم تا از غار کرفتو هم دیدن کنیم.

غار کرفتو

 این غار طبیعی که آثار  انسانی در حواشی بیرونی  آن پیداست در 12 کیلومتری جاده ی تکاب به سقز است.گندمزار های طلایی  اینجا فراوان تر بود تمام سطح تپه ها زرد بودو بخشی هم نخود قرمز – که لپه را از آن می سازند-کشته بودند گندمها را دستگاه می چید و روستاییان خانوادگی برای چیدن نخود در مزارع دیم مشغول جمع آوری بودند.غار کرفتو جاده ی خوبی داشت و تا حدودی هم شلوغ بود اردوهایی آمده بودند صورتها ی اصلاح شده با شرایط غار هماهنگ بود فریدون که از شمردن پله های قلعه ی حسن صباح تحسین شده بود  اینجا هم 200 پله تا دهنه ی ورودی شمرد. فقط جوانکی بلیت فروش  آنجا بود و داخل و بیرون غار راهنما نبود . روشنایی ها مناسب بود . اصل غار طبیعی  ست  و چهار طبقه است   از دورانهای پیش از تاریخ تا مدتی پیش استفاده می شده. قسمت های نزدیک به بیرون که روشن تر بوده توسط انسانها تراش خورده و اتاقهایی درست شده که زیباست. یک کتیبه ی یونانی هم از عهد سلوکیان در آنجاست. روشنایی تقریبا مناسب بود اما با توجه به عمق 600 متری غار و دهنه ها و ارتفاع مختلفی که دارد امکان گم شدن بود. در عمق غار هم باد تندی می وزید و هوا ی سرد آن آزار دهنده می شد. امسال هم در دهانه ی خروجی آب بود  ولی جویهای کنده شده و چاله ها نشان از جاری بودن آب در آن بود.

  تا سردشت

    دشت های طلایی را پشت سرگذاشتیم به جاده ی سقز رسیدیم ماشالله قطاری از ماشین در راه بود وحشت کردیم . آخر اینجا مسیر بانه بود که حکم بندر آزاد برای کالاهای  بدون ضمانت را پیدا کرده . خلق خدا هرکدام در راه بازگشت تلویزیون یا کولر و غیرهمی خریده برباربند نصب کرده و می آمدند  آنهایی هم که می رفتند امان نمیدادند افتان و خیزان به بانه رسیدیم . در راه سردشت آفتاب غروب کرد و ما از دیدن جنگلهای زیبای بلوط محروم شدیم  این جاده همان بود که در زمان جنگ مقر دموکرات بود و ستون اعزامی ارتش از سردشت به بانه 4 ماه در حرکت بود! خدا را شکر هرچه جاده پیچید ما هم پیچیدیم والا ما هم به ستون ارتش ملحق می شدیم. فردا صبح در سردشت موقعیت خود را یافتیم  از آن بالا رود زاب پیدا بود  این رودخانه به عراق می رود آب فراوانی هم داشت  دوست من می گفت قرار است دومین سد بلند ایران در این ناحیه زده شود.طبیعت از جنگلهای بلوط  پر بود  از جنگلهای اطراف ایلام پر تر.

آبشار شلماش

سردشت شهری مخالف نام خود است  از هیچ جای شهر  تمام شهر را نمی یابی. پر از تپه و بلندی و پستی  اما مردمی صاف و مهربان و غریب نواز . ما در خانه ی معلم بودیم آخر این میزبان ما هم معلمی مهربان بود که  سردشت را عاشقانه دوست داشت.پس از گردش درشهر عازم شلماش شدیم . پیچهای تند و ماشینهای تویوتای کردی – که با سرعت از این جاده های خطر می گذشتند- برای ما خاطره انگیز شدندخیلی وحشتناک می رفتند. می گفتند اینها با طبیعت کردستان سازگارند . سرعت زیادشان البته  ما را نسبت به محموله هایشان مشکوک می کرد آخر اینها در مسیرهای مرزی زیادتر بودند. آبشار شلماش نزدیک شهر بود و به صورت سه آبشار پی در پی است  الان هم خیلی زیبا بود ولی اگر بهار می آمدیم حیرت انگیز می شد.در کنار دره ی آبشار پلکانی تعبیه شده که تا آبشار سوم  پایین می رود(حدود پانصد پله) این بنده از توصیف این زیبایی ناتوانم و فقط عکس  یکی از آبشار ها را تقدیم میدارم.

 البته نکته ی تاسف آور این سفر ها بی احترامی مردم به طبیعت زیباست کاش این ظروف یک بار مصرف نیامده بود یا مردم فرهنگ استفاده ی از آن را داشتند.سردشت  مسافر فراوان داشت  امیدوارم برای دیدن طبیعت بهشتی گونه ی آن آمده باشند اما بازارچه ی مرزی آن از آبشار زیبا شلوغ تر بود. شلوغی بازار بانه اما فوق العاده بود 22 سال پیش هم به بانه رفته بودم و به نظرم فرهنگی آمده بود اما اکنون بازار و اقتصاد عرصه را بر دوستداران فرهنگ تنگ کرده و حضور اجناس چینی  جیب بازاریان را پر و قلب دوستداران ایران را به درد می آورد. گردش آخرین روز ما در مسیر مرزی و رفتن تا نقطه صفر با مناظری همراه بود که به عمرم ندیده بودم طراوت از طبیعت و آدمها می بارید لباسهای رنگارنگ کردی بر تن کردانی که در این منطقه ویلاهای مجللی برای خود ساخته بودند کردستان بالنده ای را در نظرم جلوه گر ساخت.چنان که دلم نمیخواست برگردم.

سفر به کوهپایه

به نام خدا

گزارش سفر  دیدار از آثار تاریخی کوهپایه و جلگه در روز چهارشنبه 29/2/1388

      پس از مدتی پی گیری برای ثبت نام و تهیه ی وسیله ی سفر بالاخره مقدمات فراهم شد  از اصفهان تا کوهپایه کمتر از یک ساعت راه بود  خیلی زود به شهر کوهپایه رسیدیم.. این شهر که  از قدیمی ترین بخش های شهرستان اصفهان است در 70 کیلومتری شرق اصفهان در حدفاصل شهرستان های اردستان از شمال ، نایین از شرق و جلگه از جنوب و نیز از غرب با اصفهان همسایه است.  محلی ها به آنجا کوپا می گویند  .  در دورانهای خیلی دور  ویر نام داشته است و  در دوران بعد   در کتابهای تاریخی با نام قهپایه  مشهور بود .

       آثار تاریخی فراوانی  در این ناحیه وجود دارد که فرصت دیدار یک روزه برای آن کم است  شهر کوهپایه از نظر گردشگری  در ردیف شهر های بکر و قابل توجه است نزدیکی با شهر  گردشگر پذیر اصفهان و معرفی نشدن آثار آن در مجامع علمی و توریستی  سبب شده تا کمتر مورد توجه گردشگران باشد .موقعیت مناسب این شهر  در دامنه ی کوههای سراش و فشارک  سبب شده تا رشته قناتهای پر آبی  این شهر را سیراب کنند  در عین اینکه  آسیب پذیری آن از خشکسالی ها نیز هر از چندگاهی  خساراتی را وارد کرده است. بر اساس آمار بخشداری  بیش از 22 اثر تاریخی در این منطقه وجود دارد. شرایط طبیعی منطقه نیز موید این ادعاست که اکثری از خانه های مسکونی این شهر و روستاهای اطراف و نیز آب انبار ها و مساجد در ردیف اثار تاریخی قرار دارند.

           گروه  دبیران تاریخ ناحیه 4 اصفهان  نخست  از کاروانسرای شاه عباسی دیدار نمود این کاروانسرای بازسازی شده مکان مناسبی برای  بازدید های گروهی دانش آموزی ست. اتاق ها و شاه نشین و استحکامات امنیتی به نحو قابل توجهی آماده سازی شده اند چشم انداز زیبا و کاربرد های فراوان این کاروانسرا   فوق العاده جذاب بود.  در کنار این مکان  بازمانده های  دیوار دژ  و برج  ساسانی نیز قابل توجه بود   این موضوع قدمت شهر را به دوران ساسانی و قبل از آن می رساند.  مساجد و کاروانسرای  داخل شهر و شکل هنری آنها در حد فاصل کاروانسرای بزرگ و مسجد جامع  قابل ملاحظه بود  مسجد جامع دوران سلجوقی که جز ایوان شمالی و گنبد اصلی چیزی از آن  نمانده بود و داخل آن به کلی مرمت  شده بود نیز از آثار تاریخی کوهپایه است  که حکایت از اهمیت این شهر در دوران سلجوقی دارد    درست در شرق مسجد جامع آب انبار بزرگ و در حال استفاده ای وجود دارد که فوق العاده بود  این آب انبار با آب خنک و گوارایی که داشت    هنوز مورد استفاده بود و فضایی پاکیزه و مرتب داشت.  در حواشی  این آب انبار از  نیلاب  و مسجد خواجه یعقوب دیدن کردیم اثری شگفت انگیز بود   با 32 پله به طرف پایین به مصب قنات معروف نیلاب  رسیدیم و در راه بازگشت  به سطح مسجد زیرزمینی خواجه یعقوب را که به جد حافظ مشهور است  را دیدیم فرشها و فضای نمور آن حکایت از بی توجهی به آثار و دست نخوردگی این اثر باستانی داشت.مکان بعدی مسجد ولی عصر بود که  شکل خیمه ای و زیر زمینی و نیز درب منبت آن فوق العاده بود   در حاشیه شرقی این مسجد  بقایای باروی دوران ساسانی و نیز آب انبار های  مهمی وجود داشت. 

      منطقه ی ییلاقی جبل در شمال کوهپایه در سالهای پر آب  مورد توجه است  فضای پاکیزه و خنک و نیز امکانات فراهم شده در کنار مقبره ی شاه ناصر الدین ابن موسی بن جعفر  حکایت از آن داشت که در روزهای تعطیل  غلغله ای از جمعیت را خود جذب می کند. سیستم آب رسانی  این منطقه ی خنک نیز مورد توجه اعضای گروه واقع شد.

     برای بازدید عصر  مسیر ما از روستای قهی بود این روستای تاریخی خانه ها و آب انبار هایی دارد که خیلی دست نخورده مانده است آب انبار و خانه ی کنار آن  را دیدن کرده و یکراست به سوی برسیان در مسیر زیار راهی شدیم  مسجد جامع برسیان که اکنون فقط برای بازدید کنندگان بازگشایی می شود  از بناهای معظم دوران سلجوقی ست مناره ی بزرگ و گنبد آجری آن از دور نمایان بود  گچبری ها و مقرنس های  منحصر بفرد محراب و نیز آجر کاری های آن  از داخل که شباهت فراوانی با  گنبد تاج الملک  در مسجد جامع اصفهان  دارد  حیرت انگیز بود  خرابه های محوطه ی مسجد  که حکایت از روزگار آبادانی آن داشت  نیز بسیار مورد توجه اعضای گروه واقع شد . آخرین دیدار ما در این روز تاریخی  بازدید از مناره ی زیار بود که اکنون در دل دشت و در کنار زمین های زراعتی قرار دارد این مناره 50 متری که روزگاری راهنمای کاروانها بوده مربوط به اواخر دوران سلجوقی یا بعد است که   هیچ کتیبه ای جز آیه قران ندارد و با مناره ی ساربان اصفهان  شباهت دارد.

نمونه سئوالات درس ۲۳ تاریخ ۱

بارم بندی درس تاریخ معاصر ایران چاپ 1387

سفرنامه ی بهشت!

کریم خان زند

انتقال قدرت از قاجاريه به پهلوى

نوشتار حاضر قصد دارد با پاسخ به اين پرسش كه «چرا حكومت قاجار فرو پاشيد و پهلوى اول به قدرت رسيد؟» راهى به قانونمندى تاريخى در جريان انتقال قدرت بگشايد.

مؤلف در پاسخ به پرسش ياد شده فرضيه‏هاى ذيل را مورد بررسى قرار مى‏دهد: 1. فشار مجموعه‏اى از عوامل درونى و بيرونى، حكومت قاجار را در حفظ قدرت مستأصل ساخت؛ 2. همزمانى رخدادهاى داخلى و خارجى در دست‏يابى رضاخان به قدرت مؤثر واقع شد؛ 3. انگليسى‏ها از مؤثرترين عوامل خارجى در سقوط قاجاريه و ظهور پهلوى بودند؛ 4.مؤلفه‏هاى شخصيتى رضاخان در رسيدن او به قدرت تأثير به سزايى داشت.

واژه‏هاى كليدى: قاجاريه، پهلوى، ركود قدرت و انتقال قدرت.

مقدمه

در مقاله حاضر تلاش شده است كه در بحث آمد و شد پهلوى و قاجاريه، فرضيات زير مورد بررسى قرار گيرد:

1. فشار مجموعه‏اى از عوامل درونى و بيرونى، حكومت قاجار را در حفظ قدرت مستأصل ساخت؛

2. همزمانى رخدادهاى داخلى و خارجى در دست‏يابى رضاخان به قدرت مؤثر واقع شد؛

3. انگليسى‏ها از مؤثرترين عوامل خارجى در سقوط قاجاريه و ظهور پهلوى بودند؛

4. مؤلفه‏هاى شخصيتى رضاخان در رسيدن او به قدرت تأثير به سزايى داشت.

عوامل سقوط قاجاريه

1. عوامل خارجى

صدور دستخط مشروطيت در ايران،1 مانعى بر سر راه تداوم مداخلات استعمارى دو قدرت روسيه و بريتانيا در ايران ايجاد نكرد نمونه بارز آن تقسيم ايران به مناطق نفوذ در 1907 م. و نيز اولتيماتوم روس‏ها به اقدامات مورگان شوستر و الزام ايران به جلب نظر روسيه در استخدام مستشاران خارجى2 است. بر اثر اولتيماتوم روسيه به ايران، مجلس دوم به تعطيلى كشانده شد. در اثناى جنگ جهانى اول، رخدادى چون دستگيرى سليمان ميرزا رهبر حزب دموكرات،افكار عمومى و مليون3 را عليه انگليسى‏ها برانگيخت. در سال‏هاى بعد با واقعه قتل ايمبرى، نايب كنسول آمريكا، و منصرف كردن كمپانى نفت سينكلر از ايران، دو قدرت توان خود را براى تاراندن رقبا از صحنه ايران آزمودند و احمد شاه قاجار در آن واقعه تنها به اين بسنده كرد كه به علما تلگراف زند: «از برقرارى حكومت نظامى (به خاطر قتل ايمبرى) ناخرسند است».4

مداخلات قدرت‏هاى خارجى در تحميل كابينه‏هاى دوست و قطع مساعده از كابينه‏هاى مستقل، در متزلزل شدن قاجارها بى‏تأثير نبود. چنان‏كه مشيرالدوله آشكارا به پرنس ارفع گفته بود: «بعد از رفتن وثوق الدوله، ماهى دوازده هزار ليره به طور مساعده براى گرداندن چرخ دولت، انگليسى‏ها مى‏دادند، حالا موقوف شد».5 ارفع نيز در واقعه امتناع خود از نخست وزيرى و اصرار بر وزارت مشيرالدوله اظهار مى‏دارد: «چون آن وقت نظريه سفارت انگليس در تعيين رئيس الوزرا خيلى مدخليت داشت، از تمجيد او مضايقه نكردم».6 در تلگراف‏هاى مقامات انگليسى موارد بسيارى از دخالت قدرت‏هاى خارجى ثبت شده است؛ براى مثال باركلى به سر ادوارد گرى تلگراف مى‏زند: «من و همكار روسيم اصرار نموديم كه جلسه‏اى تشكيل شود و ما در باب تركيب كابينه از ساير جزئيات توضيحاتى به اعلى‏حضرت دهيم».7 در تلگرافى كه دو روز بعد به تاريخ هفتم مه 1909 مخابره مى‏شود، باركلى گزارش مى‏دهد: «امروز عصر اجلاس مذكور تشكيل يافت، اصرار نموديم كه ناصر الملك و سعدالدوله بايد جزو كابينه بشوند».8

در اثناى اشغال ايران در جنگ جهانى اول بر تعداد دولت‏هاى تحميلى در ايران افزوده شد؛ چنانچه فرمانفرما با پيشنهاد سفارت انگليس9 رئيس الوزرا شد. مخبرالسلطنه هدايت از حضور قشون روس در همين ايام در ايران تعبير به «درد بى درمان نموده» و به اجزاى نظميه مى‏گويد دم نزند و به زن‏ها بگو «چندى در خانه با چادر نماز حركت كنند بهتر از آن است كه سربرهنه از خانه به در شوند».10

2. پيامدهاى جنگ جهانى اول در ايران

اشغال ايران بيش از پيش به استيصال حكومتگران قاجار در حفظ قدرت انجاميد. در اين جنگ نه تنها به اعلان بى‏طرفى ايران توجه نشد، كه روس‏ها نيروهايى در شمال، غرب و گيلان پياده كردند؛ بريتانيا بر شمار سربازان خود در جنوب افزود، آلمان‏ها بر دامنه تحريكات عشايرى11 افزودند و مختصر آن كه «پرچم ايران بر فراز فقط چند شهر عمده كشور در اهتزاز بود».12 تلخ‏تر آن كه ايران تمامى نتايج شوم جنگى را كه مى‏خواست از آن احتراز كند، همانند قحطى نان، كشتار نفوس،13 هتك نواميس، تورم و كاهش توليدات14 و خدشه دار شدن استقلال سياسى را تحمل كرد. وقتى روزنامه عدل به تاخت و تازهاى انگليسى‏ها در جنوب انتقاد كرد «اشغالگران دستور توقيف آن را دادند». مشكلات اشغال كشور در اين دايره محدود نماند و سومين مجلس شوراى ملى تعطيل شد و متعاقب آن آزادى خواهان پراكنده و برخى تبعيد و فترت چند ساله‏اى در كشور آغاز گرديد.

3. تحولات سياست انگلستان در دهه‏هاى آغازين قرن بيستم

با وقوع انقلاب 1917 در روسيه، تشكيل حكومت‏هاى نظامى در همسايگان شوروى براى نظام سرمايه دارى به يك ضرورت سياسى تبديل شد. خطر سرايت فرم و محتواى ستم ستيزى، آزادى و برابرى خواهى انقلاب 1917 در دنيا به ويژه در مناطق تحت نفوذ انگلستان، انگليسى‏ها را به واكنش واداشت. نظام سرمايه‏دارى در تدبير براى مهار انقلاب كمونيستى به تقويت يا ايجاد دولت‏هاى ميليتاريستى در پيرامون روسيه شوروى پرداختند و بر اين اساس مانرهايم در فنلاند، ريدزسيسمگلى در لهستان، برليس در بلغارستان، آتاتورك در تركيه، امان الله خان در افغانستان و چيان كان چك در چين، با ماهيت نظامى‏گرى به قدرت رسيدند. به واقع «زنجيره‏اى از تحت الحمايه‏هاى انگلستان از صحراى ليبى تا زاگرس، مصر، فلسطين، ماوراى اردن و عراق، مجموعه‏اى از دولت‏هاى دست نشانده را تشكيل مى‏دادند كه از راه‏هاى زمينى رسيدن به هند را حفاظت مى‏كردند».15

با خروج نيروهاى روسيه از ايران همه تيرهاى خشم و نفرت متوجه انگليسى‏ها شد كه هنوز خاك ايران را ترك نكرده بودند؛ از اين رو تغييراتى در سياست انگلستان در ايران پديدار شد؛ از جمله: خروج نمادين از ايران، فعال كردن نور پرفورس، تحميل قرار داد 1919، يافتن فرمانده مناسب براى نيروهاى متحدالشكل به عنوان جايگزين انگليسى‏ها در ايران، طرح كودتا و سپردن آن به عناصر طرفدار انگلستان.

سياست‏مداران انگليسى بر آن شدند با تحميل قرار داد 1919 زمام اداره ايران را در دست گيرند؛ اما «وقوع انقلاب روسيه، در جدى شدن مليون در مخالفت با قرار داد 1919 مؤثر واقع شد» و حتى مليون از دفتر آرميتاژ اسميت، رئيس كميسيون مالى قرار داد 1919 «جوالدوزى»16 تعبير مى‏كردند. با بروز مخالفت‏هاى فراوان داخلى و خارجى با قرار داد 1919، تغيير جدى‏ترى در سياست انگلستان اجتناب‏ناپذير مى‏نمود. نامه‏هاى لرد كرزن نشان مى‏دهد كه «مأيوس و متأثر شدن كرزن از قرار داد 1919 سبب شد كه آنها دل به كودتا و رضاخان ببندند».

نيكى كدى نيز تأييد مى‏نمايد كه «انگليسى‏ها پس از ناممكن ديدن اجراى قرار داد 1919 بر آن شدند تا راه حلهاى ديگرى بيابند».17

در اين راستا انگليسى‏ها در صدد تجديد سازمان نظامى ايران برآمدند و به ادغام نيروهاى پليس جنوب، نيروى ژاندارمرى و قزاق‏ها و گماردن چهره‏اى نظامى و بومى در رأس اين قوا پرداختند. در تبادل نظر فراوانى كه بين مقامات بلند پايه و انگليسى‏ها صورت گرفت، با توجه به شرايط بحرانى پايان حكومت قاجار ـ كه انديشه كودتا حتى به اذهان غيرنظاميان نيز راه يافته بود ـ با كاناليزه كردن رخدادهاى داخلى، رضاخان فرمانده آترياد همدان با كودتاى سوم اسفند 1299، به مقام سردار سپهى رسيد. با چرخش محسوسى كه در سياست انگلستان صورت گرفت، اهتمام انگليسى‏ها متوجه دولت مركزى قوى شد و با رها كردن سياست كهن كه تشديد نظام خان خانى و ملوك الطوايفى بود، بسيارى از دوستان گذشته مانند شيخ خزعل را به پاى دوست جديد (رضاخان) قربانى كردند.

با شكست انگليسى‏ها در تحميل قرار داد 1919 انبوهى از تلگراف‏ها بين تهران و وزارت خارجه انگلستان مبنى بر تقويت حكومت مركزى قوى در ايران و متعاقب آن حمايت از رضا شاه مخابره شد. سرپرسى لورن كه بر اساس همين رايزنى‏هاى خود در آن برهه، در انگلستان به «تاج بخش»18 معروف گرديد، اصرار ورزيد كه «منافع بريتانيا ايجاب مى‏كند كه با رضاخان متحد شويم» چه او «مرد نيرومندى است كه با مردم بيرحمانه رفتار مى‏كند و مردم از او مى‏ترسند».19 كرزن نيز دلايلى براى حمايت از رضاخان طرح كرد؛ از جمله: تجديد حيات بلشويزم در شمال ايران، دشمنى مجلس با قرار داد 1919، فساد درمان‏ناپذير سياست مداران ايران و بى‏كفايتى احمد شاه.

چنين به نظر مى‏آيد گزارشى كه نيكلسون براى چمبرلين، وزير خارجه انگليس، فرستاد، در حكم تير خلاصى به حكومت قاجاريه بود. او گزارش داد كه «ايران سابق هرم سستى بود ايستاده بر قاعده‏اش، ايران كنونى هرم سستى است ايستاده روى سرش؛ بنابراين احتمال سقوط آن بيشتر است».20

عوامل داخلى

به نظر مى‏رسد پاره‏اى از علايمى كه كرين برينتون در كالبد شكافى چهار انقلاب به عنوان نشانه‏هاى پيش آهنگ انقلاب‏ها از آنها ياد مى‏كند، در چگونگى فروپاشى قدرت در آخرين سال‏هاى حكومت قاجار مصداق يافته بود، با اين تفاوت كه مجموعه رخدادهاى پايان قاجار به انقلاب ختم نشد و نهاد سلطنت همچنان پا بر جا ماند. برخى از نشان‏هاى مورد نظر برينتون عبارتند از:

1. عدم موفقيت طبقات حاكم در اجراى كاركردهايشان21 و فقدان ورزيدگى و اعتماد به نفس سياسى طبقه حاكم؛

2. بيدارى وجدان طبقه حكومتگر در قبال بى‏عدالتى‏هاى طبقه خود؛

3. كاربرد پراكنده و نامؤثر قدرت و سست شدن پايه‏هاى قدرت؛22

4. عدم شكوفايى استعدادها؛23

5. قهر روشنفكران با حاكميت؛

6. تشديد ناسازگارى‏هاى اجتماعى.24

در دوره مورد بحث مى‏توان مصاديقى براى همه نشانه‏هاى فوق يافت و در عين حال موارد ديگرى نيز بر آن افزود. در زير به اختصار به چند مورد آن مى‏پردازيم.

1. عدم موفقيت طبقه حاكم در اجراى كاركردهايشان

به نظر مى‏آيد كه در اين دوره، حكومت قاجار به دليل افزايش فشارهاى داخلى و خارجى با بحران مشروعيت مواجه شد؛ براى مثال در نامه‏اى كه در چهارم جمادى الثانى 1330 براى تاجر كرمانشاهى نوشته شده عبارتى هست كه مى‏تواند نشان دهنده فقدان مشروعيت قاجاريه در آن سال‏ها باشد: «با اين اوضاع كه معلوم نيست حاكم كيست و ترتيب چيست، نمى‏دانم كارى از پيش برود يا خير».؟25 اكثريت نمايندگان مجلس شوراى ملى و آن گاه مجلس مؤسسان نيز كه به تغيير سلطنت رأى مثبت دادند به واقع در عدم مشروعيت قاجار براى ادامه حكومت ترديدى به خود راه ندادند. ملك الشعراء بهار در جلسه هفتم آبان ماه 1304 مجلس اظهار مى‏دارد: «مى‏توانم قسم بخورم كه براى شخص بنده به هيچ وجه فرقى نمى‏كند كه در رأس امور اين مملكت اشخاص خاص يا طبقات مخصوص باشند».26 دكتر مصدق هم اعلام كرد: «راجع به سلاطين قاجار، بنده كه كاملاً از آنها مأيوس هستم، زيرا آنها در اين مملكت خدماتى نكرده‏اند كه بنده بتوانم از آنها دفاع كنم».27 طبق گزارش‏هاى كنسولگرى‏هاى انگلستان در شهرهاى مختلف، مردم از رفتن قاجارها افسوس نخوردند، «اما از ظهور سلسله جديد هم خوشحال نشده‏اند».28 در جريان جنبش تنباكو، كندى انگليسى به ناصرالدين شاه هشدار داد كه «اين امتياز تنباكو نيست كه مورد هجوم قرار گرفته، بلكه اين سلطنت اعلى‏حضرت است كه در معرض حمله قرار گرفته است».29 در تلگرامى كه سيدين به علما (درباره محمد على شاه) مخابره كردند، يأس آنان از قاجاريه آشكار مى‏شود. «چند روز است اعلى‏حضرت بدون بهانه با هيأت موحش در خارج دروازه تشكيل اردو زده، چند نفر از امرا را بعد از دو سه روز حبس تبعيد، ملت در كمال استيحاش و خوف، قتل نفوس فوق العاده ولايات ايران تعطيل عمومى، اقدامات مجدانه سريع النتايج».30 از ديدگاه آيرونسايد نيز «طبقه بالاى جامعه اين كشور كاملاً فاسد و بى‏مصرف است و اقشار پايين آن به شدت تنگدستند».31

2. بيدارى وجدان طبقه حكومتگر در قبال بى‏عدالتى‏هاى طبقه خود

نگاهى به روز شمار حوادث پس از فتح تهران، گوياى اين واقعيت است كه اعتبار و حيثيت سياسى قاجاريه به حداقل درجه خود رسيده و آنان سهم ناچيزى در هدايت يا مهار رخدادهاى سياسى داشتند. احمدشاه به گاه صدور دستخط رياست الوزرايى سيدضياء الدين طباطبايى، جملاتى را مى‏آورد كه مى‏تواند مصداقى از بيدارى وجدان طبقه حكومت‏گر در برابر بى‏عدالتى‏هاى طبقه خود باشد. او مى‏نويسد:

حكام ايالات و ولايات در نتيجه غفلت كارى و بى‏قيدى زمامداران دوره‏هاى گذشته، بى‏تكليفى عمومى و تزلزل امنيت را در مملكت فراهم كرده و ما و تمام اهالى را از فقدان هيأت دولت ثابتى متأثر ساخته بود، مصمم شديم كه به تعيين شخص لايق خدمت‏گزارى كه موجبات سعادت مملكت را فراهم كند به بحران متوالى خاتمه دهيم.32

3. كاربرد پراكنده و نامؤثر قدرت و سست شدن پايه‏هاى قدرت قاجاريه

اگر آقا محمد خان قاجار سبب برقرارى ثبات و امنيت در كشور پس از دوره‏اى از هرج و مرج سياسى و باز گرداندن وحدت ملى به ايران، وجاهت سياسى پيدا كرد، آخرين بازماندگان قاجار حيثيت سياسى خود را بر سر ناامنى مزمن در كشور از دست دادند. آقا محمد خان يكى از ستون‏هاى قدرتش را بر نظامى‏گرى استوار ساخت؛ اما در آخرين سال‏هاى حيات سياسى قاجاريه اثرى از آن ركن قدرت هويدا نبود. براى نشان دادن استيصال قاجاريه در كنترل اوضاع به نمونه‏اى اشاره مى‏كنيم: مخبرالسلطنه هدايت در سرآغاز شرح فتنه قراجه داغ مى‏نويسد: «ميرزا هاشم خان حاكم قراجه داغ است. خوانين محل كه بايد دفاع كنند، شانه خالى كردند، تجار و علما هم تذبذب مى‏كنند، در تبريز هم قوه كه به اهر بفرستيم نداريم».33 قاجارها همچنين مشروعيت پادشاهى خود را بر شالوده قدرت ايلاتى گذاشته بودند و با «پيمانهاى عشيره‏اى، بوروكراسى دولتى، ايجاد ارتش دايم و احياى رسوم دربارى34 حيات سياسى خود را تداوم بخشيدند. بدين قرار، آخرين پادشاهان قاجار كه فاقد مهارت و استعداد سياسى ضرورى در حفظ قدرت بودند، بيش از پيش اركان قدرت قاجاريه را متزلزل كردند.

افزون بر اين، پس از مشروطه نهاد مجلس به يكى از ستون‏هاى نگاه دارنده قدرت تبديل شده بود، اما چون هيأت حاكمه در همين مقطع ناتوانى حادى را در حفظ روابط صحيح با اين نهاد از خود بروز داد، از اين رو مجلس شوراى ملى براى حفظ قدرت در خاندان قاجاريه، تعصبى از خود بروز نداد و حتى به ابتكار تنى چند از نمايندگان به انحلال سلطنت قاجار وجه قانونى بخشيده شد.

بخش ديگرى از تزلزل قدرت قاجاريه به ناكارآمدى نهادهاى حكومتى در آن مقطع باز مى‏گردد. در اين جا به بيان كوتاهى از ناكار آمدى نهادها مى‏پردازيم. در آن سال‏ها عناصر تشكيل دهنده نهاد سلطنت ـ به تعبيرعلى اكبر داور «مؤسسه سلطنت»35 (عنصر نظرى و عنصر عملى) ـ از كاركرد واقعى خود فاصله گرفتند و مصاديق عملى نظام شاهنشاهى محمدعلى شاه و احمد شاه بودند كه يكى با گلوله باران مجلس و حرم امام رضا عليه‏السلام و ديگرى به سبب ترس و احتياط‏هاى غيرقابل توجه سياسى، سخت بى‏اعتبار شده بودند. احتمال مى‏رود پژوهشگران دوره قاجار بر اين نكته اتفاق نظر يافته باشند كه قاجارها در دهه‏هاى پايانى، قدرت انطباق با رويدادهاى داخلى و خارجى را از دست داده بودند و چنين به نظر مى‏رسد كه در تحولات پس از مشروطه، به ضرورت «چرخش نخبگان» بى‏توجهى گرديد و كماكان سياست‏مداران گذشته كه اغلب يا وابسته به دربار يا از «شاهزادگان درجه اول»36 بودند اداره كشور را به شيوه سنتى در دست گرفتند؛ از اين رو مسؤوليت بسيارى از خطاهاى سياسى شاهان قاجار بر دوش آن سياست‏مداران سنگينى مى‏كرد كه جايگاه خود را به نخبگان جديد نسپرده بودند. رحيم زاده صفوى در ديدار با احمد شاه، آشكارا از «انحطاط فكرى» طبقه اعيان در نيمه اخير سلطنت شان و اين كه اعيان قاجار «از لحاظ عقل و همت و بلند نظرى سخت بينوا گرديده‏اند»37 سخن به ميان مى‏آورد. حتى بعضى از سياست‏مداران كه در صدد تطبيق با شرايط برآمدند، در شيوه رسيدن به اهداف دچار خطا شدند؛ براى مثال «وثوق الدوله عاقد قرارداد 1919 آدم كم هوش و ناتوانى نبود، بلكه مانند بسيارى از دولت‏مردان ايران فرد منفردى بود كه عده‏اى همكار داشت، اما قدرتش بر نهاد مبتنى نبود».38

نمونه بارز كاربرد نامؤثر قدرت در دوره احمد شاه قاجار به منصه ظهور رسيد. احمد شاه ناتوانى آشكارى در حفظ قدرت داشت و با به اين كه آخرين پادشاه سلسله قاجار شد، عدم تمايل او به قدرت به تسريع سقوط قاجاريه انجاميد. محققان او را «بى حال»39، «بزدل» و «رياكار»40 ناميده‏اند. تأملى در خطابيه مجلس به احمد شاه، نشان‏دهنده وخامت اوضاع مقارن به قدرت رسيدن احمد شاه بود، در اين خطابيه آمده است.

چون سلطان والا حضرت شاهزاده محمدعلى ميرزا از شغل مهم سلطنت به موجب ماده 36 و 37 قانون اساسى معاف شده‏اند، مجلس فوق العاده كه در 27 جمادى الاخرى در عمارت بهارستان منعقد گرديد، سلطنت را به اعلى حضرت همايون شما تفويض كرده است.41

از مظاهر ناتوانى احمد شاه يكى آنكه مبادرت به غيبت سياسى طولانى از صحنه حوادث ايران نموده و همين امر راه را براى انتقال قدرت از قاجاريه به پهلوى هموار كرد و كم كم «از طرفداران قاجار كاسته و عقلاى مملكت توجه خود را به سردار سپه معطوف داشتند».42 احمد شاه با دلهره‏هاى غريب سياسى‏اش، سخت به تكيه گاه نيازمند بود. دولت آبادى مى‏نويسد كه احمد شاه گفته بود: «ديديم مردم با پدر ما چه كردند بايد پولى جمع كرد و گوشه امنى زندگانى نمود».43 سيدضياء الدين در اين باره مى‏گويد: «مرحوم احمد شاه مى‏خواست مراجعت كند به فرنگ و مى‏گفت من در امان نيستم، اگر قشون انگليسى برود چگونه مى‏توانم در پايتخت خودم كه قشون و پليس و ژاندارم ده ماه مواجب نگرفته‏اند زندگى كنم و اگر متجاسرين به من هجوم كنند چكنم؟».44 از نظر او حتى «كلم فروشى در سويس برپادشاهى»45 ترجيح داشت.

بى ميلى احمد شاه سوژه جذابى براى مطبوعات فراهم آورد؛ چنانچه كوكب ايران نوشت: «آيا شاه ما، مركز اميد و انتظارات ما، موقع را هنوز براى عطف نظرى به اولاد بدبخت خود مقتضى نمى‏داند؟»46

در پايان به مقايسه احمد شاه با رضاخان اشاره مى‏كنيم كه آيرونسايد در اولين ديدارش با آن دو شرح داده است:

... وقتى به مرد چاقى كه لباس فراك خاكسترى به تن داشت و به هنگام شنيدن حرف‏هاى من به طرز عصبى مى‏لرزيد نگاه مى‏كردم، با خود انديشيدم كه ديدن نمونه‏اى از يك انسان در هم شكسته در مقامى به اين اهميت تا چه حد دردناك بود.

نفرات واحد آترياد همدان بشاش بودند، فرماندهى آنها مردى بود با قامتى به بلنداى بيش از شش پا، با شانه‏هايى فراخ و چهره‏اى بسيار مشخص و متمايز، بينى عقابى، و چشمان درخشانش به او سيمايى زنده مى‏بخشيد كه در آن مكان دور از انتظار بود. نام او رضاخان بود.47

4. قهر روشنفكران با حاكميت

به نظر مى‏رسد در تطبيق با نظريه برينتون، بتوان سرخوردگى مشروطه خواهان از قاجاريه را نماد قهر روشنفكران با حاكميت تلقى كرد. از برآيند اوضاع چنين برمى‏آيد كه جامعه ايرانى پس از سرخوردگى از تحقق ايده آل‏هاى دموكراتيك خود در نهضت مشروطه، به تجربه اصلاحات به شيوه آمرانه متمايل و اختيار خود را به ديكتاتورى چون رضاخان سپرد. نااميدى از مشروطه به عللى چون بازگشت استبداد، عدم تعميق ارزش‏هاى نهضت مشروطه، توقيف آزادى خواهان و مطبوعات و تداوم سيطره خارجى باز مى‏گشت.

5. همزمانى تمايلات سياسى متضاد در كشور

در اين دوره از يك سو تمايلات گريز از مركز و حكومت ملوك الطوايفى شدت يافت كه يكى، در سيماى جنبش‏هاى رهايى بخش جنگل و خيابانى تبلور يافت و كمابيش از همدلى بخشى از جامعه روشنفكرى برخوردار بود، و ديگرى، در سيماى خوانين و سركردگان ايالات مانند امير مؤيد سواد كوهى، اسماعيل آقا سميتقو، دوست محمد خان بلوچ، شيخ خزعل، كه فرياد خودسرى سر داده و عملاً از فرمان حكومت مركزى سر بر تافته بودند، جلوه گر شده بود.

اما هر قدر كه تمايلات گريز از مركز به لحاظ جغرافيايى بيشتر در مناطق مرزى ايران بروز يافته بود، در تهران يك جريان سياسى كه بيشتر تحصيل كرده‏هاى جديد آن را هدايت مى‏كردند، از تمركز گرايى حكومتى پشتيبانى مى‏كرد؛ از اين رو فشار همزمان تمايلات قوى سياسى متضاد،از تحمل حكومتگران پايانى قاجار فراتر بود. نمايندگان اين تفكر، تمركز گرايى قوى را تنها راه حل مشكل توسعه نايافتگى ايران قلمداد مى‏كردند. از نظر دكتر سيف زاده، نظريه «اقتدار گرايى ديوانسالار» كه در اين سال‏ها مطرح شده بود خود نوعى نظريه بحران بود، «زيرا تقاضاهاى مشاركت و توزيع جامعه موجب بحران مشروعيت و رسوخ مشروعيت و رسوخ رژيم مى‏شود. پاسخى كه رژيم براى حل بحران‏هاى مزبور دارد چيزى جز سركوب سازمان يافته نيست.48

6. تشديد ناآرامى‏هاى اجتماعى

چنين به نظر مى‏آيد كه اوضاع آشفته اجتماعى ايران در هنگام سقوط قاجاريه، با نظريه برينتون در خصوص تشديد ناآرامى‏هاى اجتماعى قبل از وقوع انقلاب‏ها انطباق دارد. منابع تاريخى از اين دوران با عناوين «برزخ»، «بلاتكليفى» و «اوضاع پيچيده سياسى»49 ياد مى‏كنند. در اين دوران چنان ناامنى مستولى مى‏گردد كه از شگفت روزگار حضور نيروهاى انگليسى نوعى ثبات روانى موقت به برخى از افراد جامعه مى‏بخشد. آيرونسايد در اين باره مى‏نويسد: «هر كس را ديدم، از من سؤال مى‏كرد كه پس از خارج شدن نيروهاى شما از ايران، چه بر سر كشور خواهد آمد».50

گفتنى است كه منابع داخلى ضمن اذعان به ناامنى اجتماعى معتقد بودند برخى از سارقان و عناصر شرور را دولت انگليس تحريك به آشوب مى‏كرد تا «در داخل و خارج انتشار دهد كه دولت مركزى قادر به حفظ امنيت نيست».51 براى مثال در آن آشفته بازار «در زنجان، خوزستان، خراسان، تفگچى‏هاى خوانين و مالكين هر چه مى‏خواستند كردند».52

عوامل مساعد در ظهور قدرت پهلوى اول

1. عوامل داخلى

با انجام كودتا و تشكيل كابينه‏اى كه به «كابينه سياه» شهرت يافت، بازوى نظامى كودتا نيز به مقام سردار سپهى رسيد، اما در آن پلكان قدرت كه مى‏توانست اوج افتخارات او تا آن لحظه باشد نايستاد و با خوش شانسى‏هاى سياسى، پس از دو سال در 1302 به نخست وزيرى رسيد و دو سال بعد در 1304 در نتيجه بلند پروازى‏هاى سياسى خود و اقدامات طرفدارانش آخرين مرحله انتقال قدرت را سپرى كرد و به پادشاهى رسيد. در اين انتقال تدريجى قدرت، ابتدا با همراهى مجلس مقام فرماندهى كل قوا را گرفت، آن‏گاه با سركوب قهرآميز كليه تحركات سياسى، مدعى برقرارى امنيت در كشور شد. در دوره نخست وزيرى نيز گروه‏هاى متعدد و متنوعى را در داخل و خارج با خود همراه ساخت. در ماجراى جمهورى خواهى، خصايص متعدد خود را مرحله به مرحله بروز داد؛ در حالى كه رويه او در سال‏هاى بعدى نشان داد كوچك‏ترين تعلق خاطرى به نظام جمهورى ندارد؛ اما در 1303 صرف طرح موضوع جمهورى را تاكتيكى مؤثر براى اضمحلال قاجاريه مى‏ديد و با آن همداستانى كرد و تا آن جا پيش رفت كه به اشاره او انبوه تلگراف‏ها،53 از شهرهاى مختلف دال بر جمهورى خواهى به تهران مخابره شد و آن گاه از طرح جمهورى اعلام انصراف نمود. عوامفريبى‏هاى رضاخان ابعاد وسيع‏ترى يافت. در دوران سردار سپهى دستور داد كه «يك ناظر شرعيات بر امور مطبوعات و ثبت نظارت كند»،54 حال آن كه يكى از سه عصاره اقدامات آتى او در دوران پادشاهى‏اش ملهم از فكر سكولاريستى در كنار «مدرنيسم و ناسيوناليسم» بود.

تظاهرات دينى آغازين رضاخان امر را بر بسيارى مشتبه كرد، به طورى كه سيف پورفاطمى مى‏نويسد: پدرم برايم نقل كرد روز تاجگذارى رضا شاه يكى از علما اين شعر سعدى را خواند:

دورويى‏هاى رضاخان نه تنها به جامعه مذهبى منحصر نشد؛ او از ايده‏ال‏هاى افرادى چون تيمور تاش، داور، تدين، ديبا، فيروز فرمانفرمايان و سردار اسعد براى انتقال قدرت و سال‏هاى استقرار قدرت خود بهره جست و وقتى كاملاً از آن پشتوانه فكرى بهره‏هاى لازم را برد يك يك آنها را «از گردونه قدرت به خاطر استقلال رأى و ظرفيتى كه براى محبوبيت سياسى داشتند».56 حذف كرد.

الف) وجاهت ملى رضاخان: هر قدر پرونده قاجارها در آخرين دهه‏هاى حكومت، به لحاظ جريحه دار كردن غرور ملى و فقدان تلاش ارزنده براى اعاده حيثيت از ملت خود، تيره و تار شده بود بر عكس رضاخان از همان «اعلاميه كودتا» خود را چهره‏اى ملى معرفى كرد كه براى ختم تجزيه داخلى و مداخلات اجانب كودتا كرده است. او از ناسيوناليسم ايرانى كه جنگ جهانى اول و قرار داد 1919 آن را تحريك كرد و از بيگانه ترسى و بيگانه ستيزى كه كل فضاى ايران را پر كرده بود به سود خود بهره برد. در تأكيد گفتار خود به عبارت رضاخان كه در اجراى مانور سياسى سركوب شيخ خزعل بيان كرد، استناد مى‏كنيم: «من هرگز زير بار دخالت كشورهاى خارجى نمى‏روم. در غير اين صورت قادر نيستم استقلال كشورم را حفظ كنم... شيخ خزعل يك نفر رعيت ايران است كه فقط زمام‏داران ايران مى‏توانند او را تنبيه يا ببخشند».57 طالع بخت سياسى رضاخان آن قدر بلند بود كه خود شيخ خزعل با اشتباهات تاكتيكى پى در پى و انگليسى‏ها با قطع حمايت از خزعل مرحله به مرحله او را به قهرمان ملى تغيير چهره دادند، به ويژه وقتى كه شيخ خزعل باور نهانى خود را علنى ساخت كه «اين جا عربستان است، شما اگر خوزستان را گم كرده‏ايد برويد آن را پيدا كنيد».58 از سوى ديگر، از آن جا كه تمركز گرايى حكومتى «به يك اشتياق ملى تبديل شده بود، توفيق رضاخان در اين امر نيز بر اعتبار ملى او افزود.

ب) برخوردارى از مساعدت نهادها و نيروهاى داخلى در براندازى قاجاريه: چنين به نظر مى‏آيد كه قزاق سواد كوهى از استعداد بهره‏مندى از «آن تاريخى» برخوردار بوده است. درست در برهه حساسى كه قدرت قاجارها با ركود علاج ناپذيرى رويا رو شد و همه كس «انتظار تحولى» را مى‏كشيد و آزادى‏خواهان سرخورده و نمايندگان مجلس و مطبوعات به گونه خود انگيخته‏اى براى در اختيار قرار دادن استعداد و كارآيى خود به مخالفان قاجار آمادگى نشان دادند، رضاخان در صحنه ظاهر شد و در طى چهار سال با ورزيدگى سياسى از «آن تاريخى» به سود خود و به زيان قاجارها بهره برد و پايه‏هاى ديكتاتورى‏اش را كه به استبداد تغيير چهره داد، بنا نهاد. عبارت دولت آبادى مؤيد ادعاى ماست كه در مجلس به عنوان مخالف لايحه انقراض قاجار خطاب به يعقوب انوار گفت: «من يكى از اشخاصى هستم كه با قاجاريه مخالفم و سلطنت قاجاريه را منقرض مى‏دانم، هر كس جمع بشود و بخواهد سلطنت قاجاريه را بر گرداند ديگر نمى‏تواند، حالا ديدى آقا سيد يعقوب كه معنايش همراهى با قاجاريه نبود؟»59 رضاخان در تلاش براى دست‏يابى به هرم قدرت دست كم از مساعدت عميق سه نهاد احزاب، مطبوعات و مجلس و نيز دولت انگلستان به عنوان نيروى قدرتمند خارجى برخوردار گرديد. در زير به چرايى و چگونگى پشتيبانى آنان از چهره سياسى نوظهور رضاخان مى‏پردازيم.

1 ـ مساعدت احزاب و روشنفكران با رضاخان: با بروز ناكارآمدى حكومت قاجاريه در حفظ امنيت اجتماعى و تحقق ايده آل‏هاى روشنفكران، آنان در يك قهر سياسى سازمان يافته، تمام توان خود را در كفه ترازوى رضاخان، كه به زعم آنان به اندازه كافى قاطع، پيشرو و وطن دوست بود، قرار دادند. تأملى درباره اظهار خرسندى‏هاى جامعه روشنفكرى از تغيير سلطنت، عمق بهره‏مندى رضاخان از پشتوانه فكرى روشنفكران را مى‏رساند، چنانچه سيف پورفاطمى مى‏نويسد: وقتى اعلاميه پايان سلطنت قاجار بر در و ديوار و خانه و مغازه‏ها در اصفهان نصب مى‏كردند معلمان و محصلان بى‏اندازه خوشحال شدند.60 از احزابى كه پشتوانه حزبى براى تحقق پادشاهى پهلوى اول را فراهم كردند مى‏توان از حزب تجدد، حزب اصلاح طلبان، حزب سوسياليست و حزب كمونيست نام برد. فراكسيون تجدد، سخت در تكاپوى تصويب سريع لايحه انقراض و همچنين تشكيل جلسه مجلس مؤسسان به منظور ايجاد پشتوانه قانونى براى پهلوى اول افتاده بود. مؤسسان بد فرجام اين حزب (تيمور تاش، داور و تدين) از هر گونه كمكى براى قدرت‏گيرى رضاخان دريغ نورزيدند. نگاهى به برنامه حزب تجدد كه خواستار جدايى دين از سياست، ايجاد ارتش منظم، صنعتى كردن كشور، اسكان عشايرو...61 بود، اين واقعيت را بر ما آشكار مى‏سازد كه بنيان‏گذار سلسله پهلوى در سال‏هاى استقرار و آغازين تثبيت قدرت خود، تا چه اندازه از برنامه حزب تجدد الهام‏گيرى كرده است. رضاخان در اين سال‏ها به «بت واره‏اى»62 براى جوانان درس خوانده و فرنگ رفته مانند على اكبر سياسى، مؤسس كلوب ايران جوان، تبديل شده بود. هواخواهان تجدد بودند كه با انتقاد از «تشكيلات ماليه»63، كار را براى پهلوى اول آسان كردند و بدين‏سان مراكزى كه مى‏بايست يا مى‏توانست در مقابل قدرت رضاخان ايستادگى كند، در اثر كوشش احزاب، مقاومت و مخالفتشان خنثى شد.

اشخاصى چون داور گوششان به نصايحى چون «بازى سياست در ايران كه مردمش به رشد كافى نرسيده‏اند خالى از خطر نيست» بدهكار نبود و معتقد بود «من اهل تعارف و مماشات مانند مستوفى الممالك و مشيرالدوله‏ها نيستم، بايد در اين كشور قاطعانه عمل كرد».64

2 ـ مساعدت نهاد مطبوعات با رضاخان: رضاخان قسمتى از مسير پرشتاب برانداختن قاجاريه را با همراهى مؤثر مطبوعات طى كرد؛ براى مثال نشريه پر آوازه حبل المتين كه از اركان فكرى انقلاب مشروطه بود، از سال‏هاى 1300 از جمله حاميان رضاخان شد. نهاد مطبوعات بود كه ابهت اشرافيت كهن قاجاريه را كه از موانع قدرت رضاخان محسوب مى‏شدند، در هم شكست؛ به طور مثال با ناميدن عالى‏ترين مقام دربار ايران به اسم «احمد علاف»، ابهت او را درهم شكستند و حتى به اين حد بسنده نكردند و نوشتند:

مطبوعات در ماجراى جمهورى خواهى نيز از افشاى مفاسد نظام شاهنشاهى فروگذار نكرده و با بزرگ نمايى، عكس مونتاژ شده‏اى از احمد شاه را با شاپوى65 در دست در كنار يك خانم اروپايى در 1303 در دو جريده تهران منتشر كردند. اساسا گام نخست ورود رضاخان به صحنه قدرت به همراهى روزنامه نگارى ضد اشرافى به نام سيدضياء الدين طباطبايى صورت گرفت. در سپيده دم كودتاى سوم اسفند سيدضياء بدنامىِ دستگيرى اشراف خاين و خادم را به جان خريد و صد البته كه رضاخان از آن امر سود برد. جامعه مطبوعاتى ايران از اين كه قاجارها نمى‏خواستند نقش آنها را در تحولات فكرى بپذيرند، سخت آزرده خاطر شده و قاجاريه را لايق براى حمايت در مقابل رضاخان نديدند. رحيم زاده صفوى البته خيلى دير، خطر قطع پيوند نخبگان فكرى با حكومت را به احمد شاه گوشزد كرده و مى‏گويد: «يك چهره ملى مثل روزنامه نويس يا نويسنده رنگ دربار را نمى‏ديد، اما به نام فلان الملك و بهمان الدوله رقعه دعوت مى‏رود».66

3 ـ مساعدت نهاد مجلس با رضاخان: در آبان ماه 1304 نمايندگان طرفدار لايحه انقراض همه جد و جهد سياسى خود را صرف عبور مسالمت‏آميز از كنار مخالفان لايحه انقراض كردند. حتى برخى از آنان مانند ياسايى در زير زمين قصر رئيس الوزرا در تدارك جلب آرا مساعد با زور يا خواهش برآمدند. با مطالعه مذاكرات نمايندگان موافق و مخالف لايحه انقراض سلطنت قاجار مى‏توان دريافت كه اگر رضاخان همدستى علنى مجلس چهارم و پنجم را با خود نداشت، با چه مشقت‏هايى راه صعب انتقال قدرت را بايد طى مى‏كرد. طبق ماده واحده، «مجلس شوراى ملى انقراض سلطنت قاجاريه را اعلام نموده و حكومت موقتى را در حدود قانون اساسى و قوانين موضوعه مملكتى به شخص آقاى رضاخان پهلوى واگذار مى‏كند».67

در مجلس، عصاره استدلال موافقان آن بود كه «تلگرافات بسيارى از سراسر ايران مبنى بر خلع قاجاريه از قدرت به مجلس مخابره شده و تحصن‏هايى در همين خصوص صورت گرفته است و ترتيب اثر ندادن به آنها مملكت را دچار آشوب مى‏سازد». تقى زاده در خصوص عملكرد مجلس در آن روز مى‏نويسد: «سيدمحمد تدين كه نايب رئيس بود به جاى رئيس مجلس نشست و آنچه در قوه داشت براى پيش بردن مقصود سردار سپه و رأى گرفتن به آن طرح قانونى مبنى بر خلع قاجاريه سعى كرد».68

از ميان مخالفان لايحه انقراض قاجاريه، دولت آبادى صورت جلسه مجلس تاريخى پنجم را كه «تغيير سلطنت» بود امر تازه‏اى خواند و روح حاكم بر آن جلسه را «وحشتناك»69 توصيف كرد. تقى زاده پس از تقدير از خدمات سردار سپه، محيط طرح موضوع را «غيرطبيعى و غيرعادى» ناميد. مدرس از اين كه استعفاى رياست مجلس قرائت نشده و رئيس جديد برگزيده نشده و مجلس روند غيرقانونى را براى طرح لايحه طى كرده اخطار قانونى داد و مجلس را ترك كرد. دكتر مصدق نيز ضمن پذيرش لياقت رضاخان در مقام نخست وزيرى، از اين كه سلطنت و حكومت يك جا در دست رضاخان متمركز شود، انتقاد كرد.

2. مساعدت انگليسى‏ها در به قدرت رسيدن رضاخان

به گواهى اسناد و شواهد فراوان، ضلع سوم مثلث كودتاى سوم اسفند را انگليسى‏ها تشكيل داده و در شمارش معكوس براى زوال قدرت قاجارها، نقش مؤثرى ايفا كردند.

اهميت و گستردگى بحث، ناگزير مى‏سازد كه به رئوس مهم‏ترين نكات مربوط به نقش انگليسى‏ها در تحولات انتقال قدرت از اسفند 1299 تا 1304، اشاره بكنيم. امروزه به يمن بررسى‏هاى متعدد، تقريبا غالب پژوهشگران در اصل مداخله انگليسى‏ها در كودتاى سوم اسنفد 1299 اتفاق نظر دارند. آنچه مورد اختلاف است ميزان و حدود دخالت انگليسى‏ها در مرحله قدرت يابى رضاخان تا پادشاهى و پس از آن است.

بيش از آن كه ظهور رضاخان را مرهون سياست خاص انگلستان در ايران بدانيم، دست‏يابى او به قدرت مرهون اقتضاى تحول در سياست جهانى و منطقه‏اى انگلستان بوده است. رضاخان به دليل جسارت نظامى به ويژه در جنگ‏هاى عشايرى غرب، نداشتن وابستگى‏هاى طبقاتى، خوشنامى سياسى، دوستى با لورن، تأييد آيرونسايد، عدم آمادگى رجال نظامى چون امير موثق نخجوان، مورد توجه سياست‏مداران انگليسى واقع شد.

انگليسى‏ها را نمى‏توان تنها دليل به قدرت رسيدن پهلوى اول دانست، بلكه آنها عامل شتابزا به شمار مى‏رفتند. احتمال مى‏رود پس از رسيدن شايعه ـ يا واقعيت ـ وعده‏اى كه انگليسى‏ها در ناصريه از طريق وزير مختار خود به سردار سپه داده بودند كه مانع رسيدن او به مقام سلطنت نباشند، احمد شاه همه اميد خود را براى بازگشت به قدرت از دست داده باشد. اگر غيبت طولانى احمدشاه كه به محض احساس خطر «تاج و تخت» را رها مى‏كرد را نيز به حساب تلقين‏هاى شيطانى انگليسى‏ها بگذاريم، در از دست رفتن اطمينان ملت به احمد شاه نيز پاى انگليسى‏ها به ميان مى‏آيد.

مهم‏ترين نشانه‏هاى انگليسى بودن كودتا از اين قرار است:

1 ـ اعتراف راديو لندن پس از شهريور 1320 به مداخله در كودتا و اين كه تقويت رضاخان به دليل بدبينى مردم به قرار داد 1919 بود؛

2 ـ زندانى كردن چهره‏هاى ضد انگليسى پس از كودتاى 1299؛70

3 ـ موافقت انگليسى‏ها بالغو قرار داد 1919؛                    4 ـ سپاس‏گزارى كودتاچيان از انگليسى‏ها؛

5 ـ اعترافات مكرر سيد ضياء همانند «حكومتم با كمك انگليسى‏ها روى كار آمد، ولى بعد مرا به رضاخان فروختند».

شايان ذكر است كه رضاخان از تقارن شرايط خارجى براى به قدرت رسيدن بهره برد؛ به اين معنا كه روس‏ها پس از انقلاب 1917 در ابتدا حمايت خود را از ملل ستمديده اعلام كرده و حتى با انعقاد قرار داد 1921 با ايران، «ضربه سختى بر سياست و اعتبار انگلستان در ايران»71 وارد كردند و به هر حال مقارن به قدرت رسيدن رضاخان مانعى بر سر راه او ايجاد نكرده و او را مرد خود ساخته‏اى مى‏دانستند كه مناسب حكومت در ايران است. علاوه بر آن، اساسا با وقوع انقلاب 1917، انگليسى‏ها را ناگزير به تغيير سياست خود كردند.

پى‏نوشت‏ها
___________

1. محمد على طهرانى كاتوزيان، تاريخ انقلاب مشروطيت ايران (تهران: انتشار، 1379) ص 200.

2. حسين مكى، زندگانى سياسى سلطان احمد شاه (تهران: اميركبير، 1377) ص97.

3. رحيم زاده صفوى، اسرار سقوط احمد شاه، به كوشش بهمن دهگان (تهران: فردوس، 1368) ص 312.

4. سيروس غنى، ايران: برآمدن رضاخان و برافتادن قاجار و نقش انگليسى‏ها، ترجمه حسن كامشاد (تهران: نيلوفر، 1377) ص 351.

5. ارفع: خاطرات پرنس ارفع، به كوشش على دهباشى (تهران: شهاب ثاقب، 1378) ص 499.            6. همان، ص 351.

7. كتاب آبى: گزارش‏هاى محرمانه وزارت امور خارجه انگليس درباره انقلاب مشروطه از 30 نوامبر 1908 تا 10 مه 1909، به كوشش بشيرى، ج2، ص 520.

8. همان، ص 521.           9. صادق مستشار الدوله، يادادشت‏هاى تاريخى، به كوشش ايرج افشار (تهران: فردوسى، 1361).

10. مخبرالسلطنه هدايت، گزارش ايران قاجاريه و مشروطيت، به اهتمام محمد على صولتى (تهران: نقره، 1363) ج 3 و 4، ص 259.

11. براى آگاهى بيشتر ر.ك: اليورباست، آلمانى‏ها در ايران، ترجمه حسين بنى‏احمد (تهران: شيرازه، 1377) ص 177 به بعد.

12. سيروس غنى، پيشين، 32.

13. ابوالقاسم كحال زاده، ديده‏ها و شنيده‏ها؛ خاطرات ابوالقاسم كحال زاده، به كوشش مرتضى كامران (تهران: البرز، 1370) ص 294.

14. جان فوران، مقاومت شكننده، ترجمه احمد تدين (تهران: رسا، 1377) ص 296.

15. Peter Avery, The Cambridge History of Iran, Volum7, Cambridge University Press, p215.

16. ابوالقاسم كحال زاده، پيشين، ص 418.         17. نيكى كدى، ايران دوران قاجار و بر آمدن رضاخان، ترجمه مهدى حقيقت خواه (تهران: ققنوس، 1381) ص 132.

18. نصراله سيف پورفاطمى، آيينه عبرت؛ خاطرات دكتر سيف پورفاطمى، به كوشش على دهباشى (تهران: سخن، 1378) ص 154.

19. همان، ص 154.        20. على اصغر زرگر، تاريخ روابط سياسى ايران و انگليس در دوره رضاشاه، ترجمه كاوه بيات (تهران: پروين، 1372) ص 152.

21. كرين برينتون، كالبد شكافى چهار انقلاب، ترجمه محسن ثلاثى (تهران: سيمرغ، چاپ ششم، 1376) ص61.

22. همان، ص 62.           23. همان، ص 77.             24. همان، ص 78.

25. محمد حسين كتابفروش، تا چه شود؟ بازتاب واقعه مشروطه در مجموعه‏اى از مكاتبات تجارى حاج محمد حسين كتابفروش، به كوشش سيروس سعدونديان (تهران: شيرازه، 1378) ص 153.

26. ملك الشعرا بهار، تاريخ مختصر احزاب سياسى ايران (تهران: اميركبير، 1378) ج2، ص 295.          27. همان، ص 349.

28. محمد على همايون كاتوزيان، دولت و جامعه در ايران؛ انقراض قاجار و استقرار پهلوى، ترجمه حسن افشار (تهران: مركز، 1379) ص 398.

29. آن لمبتون، سيرى در تاريخ ايران بعد از اسلام، ترجمه يعقوب آژند (تهران: اميركبير، 1363) ص 273.

30. احمد كسروى، تاريخ مشروطه ايران (تهران: اميركبير، 1355) ج2، ص 614.

31. ادموند آيرونسايد، خاطرات و سفرنامه ژنرال آيرونسايد، ترجمه بهروز قزوينى (تهران: آينه، 1363) ص 52.

32. حسن مرسلوند، اسناد كابينه كودتاى سوم اسفند 1299 (تهران: نشر تاريخ، 1374) ص3.

33. مخبرالسلطنه هدايت، پيشين، ص260.        34. يرواند آبراهاميان، ايران ميان دو انقلاب، ترجمه فيروزمند و ديگران (تهران: مركز، 1378) ص 35.

35. محمد تقى بهار، پيشين، ص290.          36. عباسقلى گلشائيان، گذشته‏ها و انديشه‏هاى زندگى يا خاطرات من (تهران: انيشتين، 1377) ص 19.

37. رحيم زاده صفوى، پيشين، ص72.                38. Avery, Ibid, p 211.

39. عباسقلى گلشائيان، پيشين، ص107.                    40. سيروس غنى، پيشين، ص 382.

41 مخبرالسلطنه هدايت، پيشين، ص 244.                      42. عباسقلى گلشائيان، پيشين، ص 79.

43. يحيى دولت آبادى، پيشين، ص 362.                      44. حسن مرسلوند، پيشين، ص 21.

45. محمد تقى بهار، پيشين، ص 362.                       46. كوكب ايران، ش 44 (21 ربيع الثانى 1336) ص 1.

47. ادموند آيرونسايد، پيشين، ص 48 و 51.              48. حسين سيف‏زاده، نوسازى و دگرگونى سياسى (تهران: قومس، 1373) ص 243.

49. ا.س. مليكف، استقرار ديكتاتورى رضاخان در ايران، ترجمه سيروس ايزدى (تهران: شركت سهامى كتاب‏هاى جيبى، 1358) ص27.

50. ادموند آيرونسايد، پيشين، ص 52.                           51. ابوالقاسم كحال‏زاده، پيشين، ص406.

52. تحرير تاريخ شفاهى انقلاب اسلامى ايران، به كوشش ع. باقى (قم: چاپ باقرى، 1373) ص59.

53. Yahya Aramjani: Middle Eeat Past and present, p419.

54. سيف پورفاطمى، پيشين، ص434.                             55. همان، ص 553.

56. Avery, Ibid, p220.                              57. سيروس غنى، پيشين، ص 366.                 58. همان، ص 366.

59. محمد تقى بهار، پيشين، ص 362.          60. سيف پورفاطمى، پيشين، ص 525.          61. يرواند آبراهاميان، پيشين، ص 111.

62. محمد على همايون كاتوزيان، پيشين، ص 408.        63. محمد مصدق، خاطرات و تأملات (تهران: علمى، چاپ سوم، 1365) ص 113.

64. جلال عبده، چهل سال در صحنه، ويرايش و تنظيم مجيد تفرشى (تهران: رسا، 1368) ج1، ص 27.

65. حسين مكى، پيشين، ص 221.            66. رحيم زاده صفوى، پيشين، ص 113.

67. محمد تقى بهار، پيشين، ص 281.

68. حسن تقى زاده، زندگى طوفانى (خاطرات سيدحسن تقى زاده)، به كوشش ايرج افشار (تهران: علمى، 1368) ص199.

69. يحيى دولت آبادى، پيشين، ص 484.            70. على اصغر زرگر، پيشين، ص 74.

71. همان، ص 80.

نفيسه واعظ عضو هيأت علمى گروه علوم سياسى و روابط بين الملل دانشگاه آزاد اسلامى، واحد شهرضا.

پیمان سعدآباد

 فهرست سي دي هاي موجود در گروه تاريخ ناحيه 4